ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਤੱਕ: ਨਾਦ, ਸ਼ਬਦ, ਸਪੰਦਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ

From Shiva to Nanak: Sounds, Shabads, Vibrations and the Universe

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਵਾ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ ਤੱਕ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਘੰਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਤੱਕ—ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾਦ, ਕਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਕਦੇ ਸਪੰਦਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੋਜ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਚਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਾਦ ਅਤੇ ਤਾਂਡਵ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ “ਸ਼ਬਦ” ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਨਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੋਈ ਡੂੰਘਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੈ?

1. ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਨਾਦ — ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ ਸਪੰਦਨ ਵਜੋਂ

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਟਰਾਜ ਰੂਪ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਨਟਰਾਜ ਦਾ ਨਾਚ ਕੇਵਲ ਨਾਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਤੀ, ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਡਮਰੂ ਵੀ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਡਮਰੂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਸਪੰਦਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗਤੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂਲ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ physics ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ theory ਨਹੀਂ।

2. ਨਾਦ — ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ “ਨਾਦ” ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਯੋਗ, ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ “ਨਾਦ” ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪੰਦਨ ਜਾਂ ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਪੰਦਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

3. ਫਿਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ — “ਸ਼ਬਦ” ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਯਾਮ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਈ ਆਮ ਬੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਕ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੁਕਮ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ।” ਇੱਥੇ “ਹੁਕਮ” ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਭੌਤਿਕ force ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

4. “ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ” — ਏਕਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ

ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ:

ੴ

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਕਾਲ ਸੱਚ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਇਸ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ।

ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਅਨੇਕਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਏਕਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

5. ਨਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ — ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੁਲ

ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਨਾਦ → ਸ਼ਬਦ → ਅਰਥ → ਗਿਆਨ → ਅਨੁਭਵ

ਨਾਦ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਪੰਦਨ ਵਜੋਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਸਪੰਦਨ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ “ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਤੱਕ” ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾਦ, ਧੁਨੀ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਲੰਮੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਆਯਾਮ ਦਿੱਤਾ।

6. ਆਧੁਨਿਕ Physics — ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਦੀ physics ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ microscopic world ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੀਆਂ “ਗੇਂਦਾਂ” ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। Quantum field theory ਵਿੱਚ particles ਨੂੰ fields ਦੀਆਂ excitations ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ field ਹੈ।ਫੋਟਾਨ electromagnetic field ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ quantum ਹੈ। Higgs boson Higgs field ਦੀ quantum excitation ਹੈ।

ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਦਾਰਥੀ ਮੰਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ fields, interactions ਅਤੇ excitations ਦੀ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਦੁਨੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ: Quantum field ਨੂੰ “ਨਾਦ” ਕਹਿਣਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ analogy ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

7. “ਸਪੰਦਨ” ਅਤੇ quantum excitation

ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ “ਸਪੰਦਨ” ਦਾ ਅਰਥ ਕੰਪਨ ਜਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। Quantum physics ਵਿੱਚ field ਦੀ excitation ਇੱਕ precise mathematical concept ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ “movement” ਜਾਂ “dynamical change” ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਰ: ਸਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ≠ ਇੱਕੋ ਵਿਗਿਆਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਲਕੀਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ documentary ਨੂੰ pseudo-science ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

8. ਨੰਦੀ — ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ

ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਨਾਚ ਹੈ।ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ contrast ਹੈ: ਸ਼ਿਵ — ਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਨੰਦੀ — ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ?ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਗਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਲਈ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ।

9. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ — ਬਾਹਰੀ ਨਾਦ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਲ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇੱਥੇ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ।

ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ cosmology ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।

ਨਾਮ।

ਸੇਵਾ।

ਸੱਚ।

ਨਿਮਰਤਾ।

ਕਿਰਤ।

ਵੰਡ ਛਕਣਾ।

ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਖੋਜ ਮਨੁੱਖੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

10. ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ — ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਮਾਰਗ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ

ਵਿਗਿਆਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਗੁਰਮਤਿ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ?

ਵਿਗਿਆਨ particle accelerator ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਮਾਪਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਵਿਗਿਆਨ hypothesis ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਿਧੀ ਬਣਾਉਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

11. “ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਤੱਕ” ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ

ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਤੱਕ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲੜੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਾਦ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਲੰਮੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਕ ਯਾਤਰਾ।

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਡਮਰੂ ਸਾਨੂੰ ਨਾਦ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਟਰਾਜ ਦਾ ਨਾਚ ਸਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਸਾਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਅੰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

12. ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

ਅੱਜ physics Higgs field, quantum fields, spacetime ਅਤੇ fundamental forces ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਨਾਦ, ਸ਼ਬਦ, ਤੱਤ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ। ਕੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ?

ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵੇਲੇ “ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ” ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਵਾਬ ਹੈ।

ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤ — ਨਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਤੱਕ

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਵਿਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ—

ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਸੀ।

ਫਿਰ ਸਪੰਦਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋਈ।

ਸਪੰਦਨ ਤੋਂ ਨਾਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੋਈ।

ਨਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਗਿਆ।

ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਡਮਰੂ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੱਕ— ਇਹ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਵਿਗਿਆਨਕ equation ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਟਰਾਜ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਾਚ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦ।

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਪੰਦਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁਰਤ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹੀ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀ। ਬਾਹਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਜੇ ਜਾਰੀ ਹੈ।

Kesari Virasat

ਗਿਆਨ | ਵਿਰਾਸਤ | ਮਨੁੱਖਤਾ

Our Heritage — Our Future