ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ: ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਉਹ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੰਬਦਾ ਸੀ
Hari Singh Nalwa: The 'Singh' of the frontier, at the mere mention of whose name the enemy trembled.
ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਜਿਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਾਂ ਨਹੀਂ ਲੜੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਣਨੀਤਕ ਢਾਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਮੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਨਾਮ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਨਲਵਾ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲਾਈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ, ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੈਬਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ” ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣਾ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਝਲਕ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 1791 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ “ਨਲਵਾ” ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਘ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਬਾਘ ਮਾਰ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ “ਨਲਵਾ” ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਲੋਕ-ਰਿਵਾਇਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੱਥ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਹੈ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸੈਨਾਪਤੀ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਅਟਕ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ—
ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾਣ ਦੇਣਾ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਇਕੱਠੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹਜ਼ਾਰਾ: ਜਿੱਥੇ ਤਲਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਾਰੀ ਸੀ
1822 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਨਲਵਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਹਰੀਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੀਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।
ਇਹ ਪੱਖ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਜੰਗ ਜਿੱਤਣਾ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸੀ; ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ।
ਪੇਸ਼ਾਵਰ: ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।
1834 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ।
ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੀ—
ਖੈਬਰ ਦਾ ਰਸਤਾ।
ਇਹ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਖੇਤਰ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
ਇਸ ਲਈ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—
ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ।
ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ: ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਢਾਲ
1836 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਜਮਰੌਦ ਖੈਬਰ ਪਾਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੀ ਸੀ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਨਿਕ ਛਾਉਣੀ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ:
ਖੈਬਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਫੌਜ ਹੁਣ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਟਕਰਾਏਗੀ।
ਅੱਜ ਵੀ ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।
1837: ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਜੰਗ
ਅਪ੍ਰੈਲ 1837।
ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਵੱਲ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਬਣ ਗਈ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜਮਰੌਦ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
ਇੱਥੋਂ ਕਹਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਟਕੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਹਿਰ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਥਾ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
“ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਕੰਬਦੇ ਸਨ”—ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ?
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਨਲਵਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਹਵਾਲਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ Central Museum ਦੀ paintings catalogue ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ “ਹਰੀਆ” ਦਾ ਨਾਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਲਵਾ ਦੀ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਯੋਧੇ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਉਸਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਲਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ “ਯੋਧਾ” ਕਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦੌਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਨਿਕ ਕਮਾਂਡਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
Security + Governance
ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ।
ਸਰਹੱਦ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਚਦੀ।
ਉਸਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਰਸਤੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਥਾਨਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ—
ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨਲਵਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ—ਪਰ ਸਰਹੱਦ ਕਾਇਮ ਰਹੀ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੇ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਜਮਰੌਦ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।
ਇਸੇ ਲਈ ਜਮਰੌਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੱਦ ਬਣ ਗਿਆ।
ਨਲਵਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੀ ਹੈ?
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਬਹਾਦਰੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਨਲਵਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ—
ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ।
ਫਿਰ ਸਥਿਰਤਾ।
ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ।
ਫਿਰ ਵਿਕਾਸ।
ਹਰੀਪੁਰ ਵਰਗੀ ਬਸਤੀ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਰਗੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਇਸ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਨਲਵਾ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਸਲ ਲਾਭ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ:
ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਭਿਅਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਵੀ?
ਨਲਵਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ।
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।