ਦੀਵਾਲੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਕਤੀ, ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ' ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ? ਕੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ? ਕੀ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
1. ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ।
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਕੈਦ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੋਲੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਸਕਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ।
ਇਸ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ।
2. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਬਾਰਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਵਾਲਾ ਦਰਜ ਹੈ:
"ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਮਹਿਲ ਛੇਟਾ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਕਾ, ਸੋਢੀ ਖ੍ਰਤੀ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਕਾ, ਪਰਗਨਾ ਨਿਜਹਾਰਾਲਾ, ਸੰਮਤ ਸੋਲਾ ਸੈ ਛੈਅਤਰ ਕਤਕ ਮਾਸੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਖੇ ਚੋਦਸ ਕੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਵਨ ਰਾਜੋ ਕੇ ਗੈਲ ਗੜ ਗਵਾਲੀਅਰ ਸੇ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਹੁਏ।"
ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੰਮਤ 1676, ਕੱਤਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਵਾਲਾ ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦਵਾਸਨ ਬਾਹਰਤੀਨ ਕੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:
"ਨਾਇਕ ਹਰੀਰਾਮ ਦਰੋਗਾ ਬੇਟਾ ਨਾਇਕ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਕਾ ਚੰਦਰਬੰਸੀ ਜਾਦਵ ਬਾਹਰਤੀਆ ਕਨਾਵਤ ਨੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕੇ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਹੋਨੇ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀ। ਏਕ ਦਿਵਸ ਨਾਇਕ ਹਰੀਰਾਮ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹ ਮੈ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਸੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੀ।"
ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਨਾਇਕ ਹਰੀਰਾਮ ਦਰੋਗਾ ਨੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰ ਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਨਾਇਕ ਹਰੀਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ ਦੀਪਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੋਈ ਦੀਪਮਾਲਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 26 ਅਕਤੂਬਰ 1619 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਗਮਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 1613 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
3. ਕੀ 1613 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਈ ਸੀ?
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ: ਦਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ' ਦੇ ਪੰਨਾ 284 ਉੱਤੇ 1613 ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲਿਖਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸੰਮਤ 1676 ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ।
ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੀਪਮਾਲਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
4. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ: ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
'ਹੁਕਮਨਾਮੇ' ਨਾਮਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਪਾਠ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪੰਨਾ 48 ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਕੱਤਕ 8, ਸੰਮਤ 1756 ਬਿਕਰਮੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ 1699 ਈਸਵੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਹਨ:
"ਸੰਗਤਿ ਦਿਵਾਲੀ ਨੇ ਦਰਸਨ ਨੂੰ ਆਵਣਾ।"
ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਵੇ।
ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਿਖਤੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਵਰਣਨ।
5. ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ, ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਕਈ ਵਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ।
ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਅਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾਂ ਨਾਲ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਇੱਛਾ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣੀ।
6. ਬੰਦਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ: ਮਤਭੇਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ
ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਬੰਦਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਮਕ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਤਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਏਕਤਾ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਹੋਏ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਪੰਥਕ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਸਨ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਬੰਦਈ ਅਤੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਧਿਆਇ ਹਨ।
7. ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 1737 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਇਕੱਠ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਕੂਮਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ।
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਕੱਠ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਇ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ 1734, 1737 ਅਤੇ 1738 ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 1737 ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
8. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੀਪਮਾਲਾ
ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਗਏ।
ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਦੇਸੀ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਮੂਲ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਪੰਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
9. ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪਰੰਪਰਾ
ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
1783 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਛੱਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਹੋਰ ਮੂਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
10. ਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਲੱਛਮੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਹੈ?
ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਲੱਛਮੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਲੱਛਮੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ, 52 ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।
ਇੱਕੋ ਕੈਲੰਡਰੀ ਦਿਨ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੈ।
11. ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਦੇਸ਼
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਿਆ।
ਇਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੋਚ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ, ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗਾਂ, ਅਨਿਆਂ, ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਛਾਣ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਬੰਧ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੱਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ, ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਕਲ ਸਮਝਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰਹੇ—ਆਪ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਨਾ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਹੈ।
ਕੇਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ — ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ।