The Rabab and Other Gurmat Sangeet Instruments: Is the Sikh Community Returning to Its Authentic Musical Heritage?

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਗਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 31 ਰਾਗ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ਼ ਰਬਾਬ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਹੇ, ਰਬਾਬ ਦੀਆਂ ਮਧੁਰ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਦੇ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਉਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ – ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ

ਰਬਾਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸਰੰਦਾ, ਤਾਊਸ, ਦਿਲਰੁਬਾ, ਇਸਰਾਜ, ਸਾਰੰਗੀ, ਜੋੜੀ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਸਰੰਦਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਿਲਰੁਬਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੰਤੀ (ਤਾਰ ਵਾਲੇ), ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਤਾਲ ਸਾਜ਼, ਧਾਤੂ ਸਾਜ਼, ਫੂਕ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਾਜ਼। ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?

ਉਨੀਵੀਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਬਾਬ, ਸਰੰਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਦੀ ਗਈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੂਲ ਧੁਨ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।

ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਰਬਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਰਬਾਬ, ਸਰੰਦਾ, ਤਾਊਸ ਅਤੇ ਜੋੜੀ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਾਗੀ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ "ਰਾਗ ਦਰਬਾਰ" ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ?

ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਕੇਵਲ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਗ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਅਧਿਆਇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।