ਜੈਤਸਰੀ ਮਹਲਾ ੪ ਘਰੁ ੧ ਚਉਪਦੇ ॥
ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥
ਮੇਰੈ ਹੀਅਰੈ ਰਤਨੁ ਨਾਮੁ ਹਰਿ ਬਸਿਆ ਗੁਰਿ ਹਾਥੁ ਧਰਿਓ ਮੇਰੈ ਮਾਥਾ ॥ ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੇ ਕਿਲਬਿਖ ਦੁਖ ਉਤਰੇ ਗੁਰਿ ਨਾਮੁ ਦੀਓ ਰਿਨੁ ਲਾਥਾ ॥੧॥
ਮੇਰੇ ਮਨ ਭਜੁ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਸਭਿ ਅਰਥਾ ॥ ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਜੀਵਨੁ ਬਿਰਥਾ ॥ ਰਹਾਉ ॥
ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਮੂੜ ਭਏ ਹੈ ਮਨਮੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨਿਤ ਫਾਥਾ ॥ ਤਿਨ ਸਾਧੂ ਚਰਣ ਨ ਸੇਵੇ ਕਬਹੂ ਤਿਨ ਸਭੁ ਜਨਮੁ ਅਕਾਥਾ ॥੨॥
ਜਿਨ ਸਾਧੂ ਚਰਣ ਸਾਧ ਪਗ ਸੇਵੇ ਤਿਨ ਸਫਲਿਓ ਜਨਮੁ ਸਨਾਥਾ ॥ ਮੋ ਕਉ ਕੀਜੈ ਦਾਸੁ ਦਾਸ ਦਾਸਨ ਕੋ ਹਰਿ ਦਇਆ ਧਾਰਿ ਜਗੰਨਾਥਾ ॥੩॥
ਹਮ ਅੰਧੁਲੇ ਗਿਆਨਹੀਨ ਅਗਿਆਨੀ ਕਿਉ ਚਾਲਹ ਮਾਰਗਿ ਪੰਥਾ ॥ ਹਮ ਅੰਧੁਲੇ ਕਉ ਗੁਰ ਅੰਚਲੁ ਦੀਜੈ ਜਨ ਨਾਨਕ ਚਲਹ ਮਿਲੰਥਾ ॥੪॥੧॥
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ · ਅੰਗ ੬੯੬
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਅਰਥ
ਪਹਿਲਾ ਬੰਦ — ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਾ ਰਤਨ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਦਾ ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਆਮ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਹਾਉ — ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਦੂਜਾ ਬੰਦ — ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਖਿੱਚਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਧੂ-ਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਬੰਦ — ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਸਫਲ
ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਜਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਮਕਸਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣਾ ਲਵੋ। ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੌਥਾ ਬੰਦ — ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਰਾਹ
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਗੁਰੂ! ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਲਾ ਫੜਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਸਕੀਏ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ।
ਅੱਜ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ
ਅੱਜ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ, ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
हिंदी में विस्तृत भावार्थ
पहला पद — गुरु की कृपा से हृदय में नाम का रत्न
जब गुरु अपना कृपा-हाथ मेरे माथे पर रखते हैं, तब प्रभु का अमूल्य नाम मेरे हृदय में बस जाता है। यह नाम जीवन का सबसे अनमोल आध्यात्मिक धन है।
गुरु की कृपा से अनेक जन्मों के विकार और दुख दूर होते हैं। गुरु नाम की दात देकर मनुष्य को आत्मिक जीवन का सही आधार प्रदान करते हैं।
रहाउ — मन को प्रभु के नाम से जोड़ना
हे मेरे मन! प्रभु के नाम का स्मरण कर। जीवन का वास्तविक उद्देश्य परमात्मा के नाम में ही समाया है।
पूर्ण गुरु ने प्रभु के नाम को मन में दृढ़ कर दिया है। नाम के बिना मनुष्य का जीवन अपने आध्यात्मिक लक्ष्य से खाली रह जाता है।
दूसरा पद — गुरु के बिना माया में भटकाव
जो मनुष्य अपने मन की इच्छाओं के पीछे चलता है और गुरु की शिक्षा से दूर रहता है, वह अज्ञानता में फंसा रहता है। उसका मन मोह-माया और सांसारिक आकर्षणों में उलझा रहता है।
गुरु और संतों की शरण से दूर रहने वाला मनुष्य जीवन के वास्तविक उद्देश्य को नहीं समझ पाता। गुरु की शिक्षा ही माया के बंधनों से निकलने का मार्ग दिखाती है।
तीसरा पद — सेवा और साध-संगत से जीवन सफल
जो मनुष्य गुरु और साधु-संतों के चरणों की सेवा करता है, उसका जीवन सफल होता है। वह प्रभु के आश्रय में आ जाता है और उसके जीवन को आध्यात्मिक उद्देश्य मिलता है।
गुरु साहिब परमात्मा से विनती करते हैं कि उन्हें प्रभु के सेवकों का सेवक बनने का सौभाग्य मिले। यह विनती अहंकार त्यागकर विनम्रता और सेवा का जीवन अपनाने की प्रेरणा देती है।
चौथा पद — गुरु का सहारा लेकर सही मार्ग पर चलना
मनुष्य स्वयं को अज्ञानता में डूबा हुआ और आध्यात्मिक ज्ञान से रहित अनुभव करता है। उसे समझ आता है कि गुरु के मार्गदर्शन के बिना सही जीवन-पथ पर चलना कठिन है।
इसलिए गुरु से प्रार्थना की जाती है कि वे अपना सहारा दें, ताकि मनुष्य उनकी शिक्षा के अनुसार चलकर प्रभु से मिलाप प्राप्त कर सके।
English Message
Today's Hukamnama from Jaitsree, Fourth Mehl, teaches that the Divine Name is the most precious jewel that can dwell within the heart.
Through the Guru's grace, spiritual burdens are lifted and the mind finds a meaningful direction. Without the Guru's guidance, one remains entangled in worldly attachment and illusion.
Serving the Guru and walking with the spiritually wise makes life fruitful. The humble seeker asks the Guru to hold their hand and guide them along the path of wisdom, devotion and union with the Divine.
The central lesson is simple: keep the Divine Name in your heart, remain humble, serve selflessly, and hold firmly to the Guru's guidance.